DISTOYEVSKİ DE ACI BİR GERÇEK 

Ölüm Cezası Kaldırıldıktan Sonra Dostoyevski: Hayatın Anlamı Üzerine

Maria Popova

---

"İnsanlar arasında insan kalabilmek, şartlar ne olursa olsun umutsuzluğa kapılmamak ve cesaretini yitirmemek – işte hayat bundan ibarettir, hayatın yegâne görevi budur."

“Çok çalışmak istiyorum,” diyen genç Fyodor Dostoyevski (1821-1881) yazarlık kariyerine adım atma isteğini göz önünde bulundurarak durumu iyi olmayan annesine ona kitap alması için yalvarırdı. Yirmi yedi yaşındayken Çar rejimi tarafından tehlikeli kabul edilen kitapları toplayan edebiyat grubuna dahil olduğu için tutuklandı. Ölüme mahkûm edildi. 22 Aralık 1849’da kitlelere bir uyarı olsun diye idam edilmek için bir grup başka mahkûmla Saint Petersburg'daki halk meydanına götürüldü. Ölüm cezaları okundu, idam kıyafetleri giydirildi ve haçı öpmelerine izin verildi. İnfazın gerçekleştirileceği kazıkların önünde doğru üçer üçer sıraya girdiler. Altıncı sırada olan Dostoyevski bu dakikaların, yaşadığı son anlar olduğunun farkındaydı.

Son anda Çar’ın hayatlarını bağışladığını belirten bir duyuru yapıldı. Bütün gösteri, yardımsever bir yönetici olduğunu göstermek isteyen Çar’ın elinden çıkmıştı. Gerçek ceza şuydu: Dostoyevski dört yılını Sibirya çalışma kampında geçirecekti, ardından Çar silahlı kuvvetlerinde birkaç yıl zorunlu askerlik yapacaktı. Eline kalemi tekrar alıp yazarlık hayalinin peşinden gitmeye devam ettiğinde kırk yaşındaydı. Yine de ölümün pençesinden kurtulan Dostoyevski’nin üstünden yük kalkmıştı. Dostoyevski önceden planlanmış “infaz” sonrası kardeşi Mikhail’e durumu ve nasıl rahatladığını anlatmak için mektup yazdı:

“Kardeşim! Umutsuz değilim ve cesaretimi kaybetmedim. Hayat her yerde, içimizde, dışarıda. Yanımda daima insanlar olacak ve insanlar arasında insan kalabilmek, şartlar ne olursa olsun umutsuzluğa kapılmamak ve cesaretini yitirmemek – işte hayat bundan ibarettir, hayatın yegâne görevi budur. İşte bunu anladım. Bu düşünce kanıma girdi. Yaratan, sanat ruhunu yaşatan, ruhun yüksek beklentilerine alışan o kafa omuzlarımdan çoktan kesildi. Ama kalpte kalan onun gibi seviyor, acı çekiyor, başkalarına acıyor ve hatırlıyor – işte bu da hayat!”

Yine de varlığının canlandıran gücü – yazar kimliği – onu çaresizliğin derinliklerine çekiyor: “Kalemi elime yeniden alabilecek miyim? Yazamazsam yok olacağım. Elimde kalem olmayacağına on beş yıl hapis yatarım daha iyi.” Ne var ki umudunu geri kazanıp hayatta olduğu için şükrediyor ve mektup şöyle devam ediyor:

“Cesaretimi kaybetmedim, unutma ki umut beni terk etmedi. Bugün ölümün kapısında durduktan sonra bir saatin dörtte üçü boyunca bu düşünceyle yaşadım ve şimdi tekrar hayattayım!”

Daha sonra insanların haklı olma takıntısı ortadan kalkınca iyi yürekli kişilerin arasında sevginin hüküm süreceğini belirtiyor:

“Eğer biri beni kötülükle anarsa ve biriyle tartıştıysam, onda kötü bir izlenim bıraktıysam ona bunları unutmasını söyle. Ona kin gütmüyorum, şu anda geçmişime ait birini sevmek ve ona sarılmak istiyorum …. Geçmişe baktığımda ve boşuna ne kadar zaman harcadığımı, ne kadarının yanılsamalar, yanlışlar ve tembellik içinde kaybolduğunu düşündüğümde, zamana gereken değeri vermediğimi, kalbim ve ruhuma karşı günah işlediğimi gördüğümde kalbim acı çekiyor. Hayat bir hediye, hayat bir mutluluk, her anı sonsuz mutluluk olabilirdi. Si jeunesse savait! [Eğer gençlik bilseydi!]”

Oscar Wilde’ın değişimin verdiği acı üzerine yazmasından yarım yüzyıl önce Dostoyevski bu muhteşem mektubu yazdı:

“Şimdi hayatımı değiştiriyorum yeni bir hayata doğuyorum. Kardeşim! Sana yemin ederim ki umudumu asla yitirmeyeceğim, kalbim ve ruhumun saflığını koruyacağım. Daha iyi olmak için tekrar doğacağım. Bu benim bütün umudum, bütün tesellim. Kazamatta geçen zamanım bana saflıktan uzak olan ihtiyaçlardan uzak durmayı öğretti. Bu olaydan önce kendime pek bakmıyordum. Yoksunluklar beni hiç sıkıntıya sokmuyor, maddi zorlukların beni öldüreceğinden korkma.”

Dostoyevski’nin ünlü eserleri Yeraltından Notlar, Suç ve Ceza ve özellikle Karamazov Kardeşler bu mektupta yer alan düşünceleri yansıtıyor. Kötülüğün her yerde hüküm sürmesine rağmen insanların ve hayatın iyi taraflarını görebilmek, Dostoyevski’nin ölümle yüz yüze kaldıktan sonra kazandığı bir yetenekti.